شاید مهم تر از انجام پژوهش، انتخاب یک موضوع مناسب از وجوه مختلف است که بسیاری از دانشجویان تحصیلات تکمیلی را درگیر می کند.

معمولاً در خصوص شیوه های انتخاب موضوع یا معیارهای یک موضوع خوب، کمتر در کتابهای روش تحقیق مطلبی به چشم میخورد یا آنکه آنقدر کلی و بدیهی است که در عمل فایده چندانی ندارد.

البته ذکر این نکته خالی از لطف نیست که در کتاب رهنمای پژوهش و نگارش پایان نامه که توسط اساتید محترم آقایان دکتر مدرس، حصارزاده و خانم دکتر بذرافشان ترجمه و توسط نشر ترمه منتشر شده است، در فصل نخست، به موارد مهمی از این استراتژی ها پرداخته شده است.

پژوهش و نگارش پایان نامه – انتشارات حسابداری ترمه

در این نویسه، بر اساس مطالعات و تجارب شخصی، شماری از بهترین روش های جستجو و انتخاب یک موضوع پژوهش برای پایان نامه یا رساله را عنوان می کنیم. اما ابتدا به دو نکته زیر توجه فرمایید:

الف) قبل از هرچیز، تکلیف خودتان را با خودتان معلوم کنید. بدون تعارف، اگر دنبال سرهم بندی (سمبلاسیون!) یک پایان نامه هستید، یا اینکه آنقدرها حوصله و علاقه به این قبیل کارهای پژوهشی که معمولاً زمانبر و همراه با چالش های مختلف است ندارید، یا اینکه خیلی در قید این نیستید که پژوهش شما، فردا چراغی باشد و گوشه ای از تاریکخانه جهل را روشن کند، یا گرهی در عمل باز کند، خب طبیعتاً این مطالب، خیلی مبتلابه شما نخواهد بود.

اما اگر براستی مرد میدانید! و میخواهید بعد از چند سال درس خواندن، این بار شما طرحی نو در اندازید، و در یک کلام میخواهید به معنای واقعی کلمه پژوهشگر باشید و پژوهش کنید (البته این صفات و شوؤن، ذو مراتب است و مارا پایین ترین مرتبه آن بس!)، امیدوارم این نکات به شما کمک کند.

ب) بدانید و آگاه باشید که یک پژوهش، یا نظری است یا عملی یا ترکیب ایندو به درجات مختلف. گاهی هدف پژوهش، برطرف کردن یک جهل نظری است. گاهی، برطرف کردن یک جهل عملی و به عبارتی مربوط به کاربرد یک علم در عمل، و گاهی هم ایندو باهم مدنظر است که ممکن است وجه جهل زدایی نظری آن غالب باشد یا جهل زدایی عملی آن.

حال، باید قبل از دنبال کردن موضوع، موضع خودتان را مشخص کنید که دنبال یک تحقیق تئوریک هستید یا تحقیق کاربردی. چرا؟ چون تا حدودی، مسیری که برای یافتن یک موضوع نظری باید طی کنید، متفاوت است از مسیر یافتن یک موضوع برای تحقیق کاربردی. و مهم تر اینکه موضوعات نظری به توانایی های اندیشه ورزی و پژوهشگری متفاوتی نسبت به موضوعات کاربردی نیاز دارد. مثلاً شما برای انجام یک پژوهش کاربری، احتمالاً نیاز دارید که وارد محیط یک سازمان شوید (جایی که مسأله پژوهشی شما وجود دارد) و با افراد مختلف که با آن مسأله مرتبطند، گفتگو و مصاحبه و حتی مدتی همکاری کنید. بنابراین، به نظر می رسد یک فرد خجالتی یا درونگرا، چندان تاب و توان طی کردن چنین فرایندی را نداشته باشد (اگرچه غیرممکن نیست). بهرحال روحیات و مهارتهای متفاوتی لازم است.

با توجه به دو تذکر مهم فوق، در اینجا روشهای کلی جستجو و انتخاب موضوع را ذکر می کنیم. البته بعضی از این روشها، بیشتر برای یافتن موضوعات نظری مناسبت دارد و برخی دیگر بالعکس.

  • علایق و منافع حرفه ای شما.
    علاقه فاکتور مهمی است و به طور کلیشه ای در هر اقدام و انتخاب و تصمیمی جزو اولین معیارها شمرده می شود. اما آنچه در خصوص علاقه شما به یک موضوع پژوهشی باید مدنظر قرار گیرد، دو نکته است:
    1- عوامل مؤثر در شکل گیری علاقه: علاقه به یک حوزه علمی چگونه شکل می گیرد؟ یا بعارتی چه می شود که ما احساس علاقه به یک موضوع پیدا می کنیم یا برعکس از آن گریزان می شویم. معمولاً ما نسبت به چیزهایی که جهل داریم، یا تصور می کنیم پیچیده و مبهم است، بی علاقه ایم.
    یکسری عوامل مؤثر در شکل گیری علاقه، مربوط به خود موضوع می شود. یعنی یک موضوع ذاتاً جذاب است مثل موضوعات مربوط به بازی‌کاری (Gamification). اما یکسری عوامل مربوط به ما هستند، یعنی مثلاً علاقه ما به یک موضوع مفروض به دلیل موقعیت های مالی و اجتماعی است که در آینده از آن موضوع بدست خواهیم آورد.
    2- شناخت موضوعات موردعلاقه: در حال حاضر، فکر می کنید کدام موضوعات حسابداری بیشتر شمارا جذب می کند و فکر شمارا درگیر می کند؟ به چه حوزه هایی بیشتر علاقه دارید؟ این سوال به ظاهر ساده است، اما بسیاری از دانشجویان، ذائقه و علاقه پژوهشی خود را نمی شناسند یا خیلی دیر کشف می کنند.
    بهرحال علاقه برای پژوهشگر از بسیاری جنبه ها حکم بنزین برای خودرو را دارد. سعی کنید با مطالعه کتابهای مربوط به شاخه ها و موضوعات مختلف رشته خود، و نیز مرور کردن عناوین و چکیده پایان نامه ها و رساله های کار شده در موضوعات مختلف، کم کم علاقه و گرایش خود را کشف کنید یا بسازید!
  • اساتید، همکاران حرفه ای و دانشجویان دیگر.
    به پیشنهادات آنها در مورد موضوعات بالقوه گوش دهید. به ویژه، دانشجویان ترم بالایی یا یک مقطع بالاتر، تجارب خوبی دارند که می توان از آن استفاده کرد. دانشجویانی که پروپوزال خود را تصویب کرده اند یا حتی در مرحله جستجو و انتخاب موضوع هستند، در بسیاری موارد به موضوعات قابل انجامی برمیخورند که به دلایل مختلف خودشان نمی خواهند یا نمی توانند انجام دهند. با آنها گفتگو کنید و از ایشان بپرسید که آیا چنین موضوعات بالقوه ای دم دست دارند که به شما معرفی کنند یا خیر.
    با اساتید مختلف مشورت کنید، حضوری، ایمیلی یا از طریق مراجعه به صفحات آنها در Researchgate و Linkedin. با مراجعه به این صفحات، می توانید از کارهای تحقیقاتی انجام شده یا در حال انجام اساتید و محققان مطلع شوید.
    فراموش نکنید که پژوهش یک فعالیت انسانی است، پس نه تنها باید موضوع پژوهش را خوب بشناسید، بلکه با پژوهشگران آن موضوع نیز ارتباط برقرار کنید.
  • رشته های مرتبط با حوزه پژوهشی شما
    باتوجه به اینکه امروزه اغلب پژوهش ها میان رشته ای است، و از طرفی پژوهش های حسابداری تا حد زیادی وامدار نظریات و مطالعات رشته های دیگر علوم انسانی است، سعی کنید که از تئوری ها و مطالعات موجود در رشته هایی که با حوزه پژوهشی شما مرتبط است غفلت نکنید. مثلاً اگر به تحقیقات بازار سرمایه در حسابداری و گزارشگری مالی علاقمند هستید، بررسی نظریات و مطالعات مرتبط با این موضوع در رشته مالی (مدیریت مالی) یا اقتصاد می تواند نکات جدیدی از موضوعات و روشهای پژوهشی را روشن سازد.

    خوب است که با دانشجویان و اساتید نه تنها رشته خود، بلکه رشته های مجاور نیز ارتباط برقرار کنید. این ارتباط بسیار مفید است، زیرا می توانید از تئوری ها و روش شناسی های مورد استفاده در رشته آنها و نیز موضوعات و مقالاتی که اصطلاحاً داغ! هستند مطلع شوید و از لابلای همین ارتباط و تبادل نظر با یکدیگر، به ایده های خوبی برسید.

    در فهرست زیر، چند حوزه پژوهشی به همراه رشته های دانشگاهی مرتبط با آن آورده شده است بسته به حوزه پژوهشی مورد علاقه می توانید طبق لیست زیر، متوجه شوید که با چه اساتید یا دانشجویان کدام رشته ها میتوانید ارتباط بگیرید:

    سیستم های اطلاعاتی حسابداری:
    رشته مدیریت فناوری اطلاعات (تمامی گرایش ها)،
    رشته مهندسی نرم افزار (تمامی گرایش ها)

    حسابداری مدیریت:
    رشته مدیریت استراتژیک (تمامی گرایش ها)

    حسابداری مالی:
    رشته مدیریت مالی،
    رشته اقتصاد

    حسابداری رفتاری:
    رشته علوم شناختی،
    رشته روانشناسی

    حسابداری انتقادی:
    رشته جامعه شناسی،
    رشته علوم سیاسی
    رشته اقتصاد

    آموزش حسابداری:
    رشته علوم تربیتی،
    رشته روانشناسی

  • مجلات حرفه ای مرتبط.
    اینجاست که می توانید از موضوعات داغ روز و آینده نزدیک مطلع شوید. مثل مجلات فارسی زبان نظیر حسابدار رسمی، حسابرس، یا روزنامه دنیای اقتصاد در ایران، و مجله CPA و journal of Accountancy و غیره که به زبان انگلیسی است.
  • پایان نامه ها.
    پایان نامه های نوشته شده قبلی را مرور کنید تا اولاً متوجه شوید که آیا قبلاً در موضوع شما کاری انجام شده است یا خیر، و اینکه فصل 5 اکثر رساله ها شامل بخشی با عنوان “توصیه هایی برای تحقیقات آینده” است. این یک معدن طلا از موضوعات بالقوه است.
    توجه: برای جستجو در بانک پایان نامه ها و رساله های داخلی از سامانه ایرانداک و پایان نامه های خارجی از سامانه ProQuest Dissertations & Theses استفاده کنید.
  • مطالعه آخرین مقالات مروری.
    خصوصاً بخش تحقیقات آتی (future research) که در انتهای این گونه مقاله ها قرار دارد، موضوعات مفیدی را پیشنهاد می دهد.
  • بخش Call for Papers ژورنالهای معتبر
    بسیاری ژورنالها، برای شماره های آتی ژورنال، یک سری محورهای پژوهشی را که معمولاً از مسائل روز نظری و کاربردی انتخاب می شود، تحت عنوان Call for Papers اعلام می‌کنند و مقالات مرتبط با این محورها را در اولویت انتشار در شماره های آتی ژورنال قرار می دهند. بررسی محورهای اعلام شده در Call for Papers، سرنخ های بسیار خوبی از به روز ترین و داغ ترین موضوعات مطرح در فضای آکادمیک بدست می دهد.
    مثلا در تصویر زیر، فراخوان برای ارسال مقالات به ژورنال International Journal of Accounting Information Systems را در حوزه بلاکچین مشاهده می کنید.
صفحه رسمی ژورنال International Journal of Accounting Information Systems
  • استفاده از ابزار هشدار خودکار.
    بسیاری از پایگاههای اطلاعاتی و سرویس های جستجوی منابع علمی مثل google scholar با استفاده از ابزار هشدار خودکار، بر اساس معیارهایی که شما تعیین کرده اید، آخرین مقالات منتشره را به شما اطلاع دهد.
    در شکل زیر، نحوه دسترسی به ابزار Alerts در سرویس google scholar، نمایش داده شده است:
  • اطلاع از آخرین روندها و موضوعات داغ در پژوهش ها
    معمولا موضوعات داغ یا روشهای نوین تحقیق، که در کانون توجه محققان و کنفرانسها و ژورنالهاست، می تواند ایده های زیادی را برای رسیدن به یک موضوع پایان نامه بدست دهد. شما به عنوان دانشجوی تحصیلات تکملیل، باید دست کم در حوزه پژوهشی موردعلاقه خود، از آخرین موضوعات و روش شناسی های مورد استفاده مطلع باشید، اما چطور؟
    یک راه آن، استفاده از کلیدواژه هایی نظیر موارد زیر است:

    future directions in accounting information systems
    hot topics in accounting information systems
    emerging research areas in accounting information systems
    last research trends in accounting information systems
    current debates in accounting information systems research
  • شرکت در جلسات دفاع پروپوزال یا پایان نامه.
    مباحثی که در طی جلسه دفاع پایان نامه توسط اساتید یا دانشجو طرح می شود، اغلب موضوعات بالقوه ای را نشان می دهد. تا جایی که می توانید در این موارد شرکت کنید. این چشمان شما را به آنچه در طول دفاع از پایان نامه رخ می دهد باز می کند.
  • نظریه های جاری.
    آیا نظریه های جدیدی در زمینه شما مطرح شده است یا نظریه های موجود زیر سوال می رود؟
  • کنفرانس ها و سمینارها.
    غالباً حوزه های پژوهشی جاری و موضوعات داغ در این کنفرانس ها و سمینارهای علمی ارائه می شود. با ارائه دهندگان و نویسندگان مقالات که در این رویدادها شرکت کردند، ارتباط بگیرید و ایده هایشان را درباره موضوعات قابل تحقیق بدست آورید.
  • اساتید و محققان برجسته.
    معمولاً نویسندگان و محققان مشتاقانه با شخصی که به ایده و تحقیق وی علاقه مند است صحبت می کنند. تماس بگیرید و بدانید که آنها در حال حاضر چه کاری انجام می دهند، و از آنها در مورد مطالعات بالقوه مشاوره بگیرید. مثلاً اگر به حوزه حسابداری دولتی و بخش عمومی علاقمند هستید، می توانید به دکتر جعفر باباجانی مراجعه کنید، یا اگر به حوزه حسابداری مدیریت علاقمندید، دکتر محمد نمازی.
  • موقعیت شغلی فعلی شما.
    آیا مشکلاتی وجود دارد که نیاز به راه حل در محل کار شما داشته باشد؟ ممکن است در سازمان شما یک موضوع بخصوصی وجود داشته باشد که حل آن مسأله بتواند منجر به ارتقای شغلی شما نیز بشود. با این حال، محتاط باشید. اگر فکر می کنید ممکن است موضوعی پیشنهاد شود که در آن علاقه ای نداشته باشید، بهتر است این تحقیق را انجام ندهید. پایان نامه یک تلاش گسترده علمی است و موضوع باید موضوعی باشد که شما در آن علاقه زیادی داشته باشید.
  • مراجع موجود در رشته شما.
    بسیاری از کتابهای راهنمای مرجع (Handbooks) و کتابشناسی ها (Bibliographies) در بیشتر حوزه های موضوعی وجود دارد.

دکتر امیر مرادی

0 پاسخ

دیدگاهتان را بنویسید

می خواهید در گفت و گو شرکت کنید؟
خیالتان راحت باشد :)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *